प्रजासत्ताक, पर्यावरण आणि आपला 'REACH' : मालकी हक्काकडून 'आपलेपणा'कडे!

नमस्कार!
आज २६ जानेवारी २०२६. भारताचा प्रजासत्ताक दिन! दरवर्षीप्रमाणे आपण तिरंगा फडकवला, राष्ट्रगीत म्हणताना छाती अभिमानाने फुगवून घेतली आणि "भारत माझा देश आहे" ही प्रतिज्ञा म्हणताना मनातून सुखावलो. पण, हा अभिमान जेव्हा आपण घरी घेऊन जातो, तेव्हा तो खरोखर कृतीत उतरतो का? ठाण्याच्या जिल्हा माहिती कार्यालयाच्या (DIO) गच्चीवर बसून, जिथे आम्ही साडेसहा टन कचऱ्यातून एक नंदनवन उभे केले आहे, तिथे आज मी आणि माझे स्नेही मनोज सानप काही गप्पा मारत होतो. सानप साहेब म्हणजे सरकारी अधिकारी असले तरी त्यांच्यातल्या 'माणसा'ला मी अधिक जवळून ओळखतो. आम्ही दोघांनी विचार केला की, आजचा हा संदेश निव्वळ शुभेच्छांचा नसावा, तर तो एक 'साकडं' असावा, एक कळकळीचे आवाहन असावे.
१. आपलेपणाचे नाते: देश फक्त नकाशा नसतो!
पु.ल. देशपांडे त्यांच्या एका भाषणात म्हणायचे, "आपल्याकडे घराची ओढ असते, घराच्या उंबरठ्याची ओढ असते, पण घराबाहेरच्या रस्त्याची ओढ नसते!" कारण रस्ता हा सरकारचा असतो आणि घर आपलं असतं. हीच ती 'Belongingness' ची कमतरता!
जोपर्यंत आपल्याला हे जाणवत नाही की हा रस्ता, हे प्रदूषण, ही सार्वजनिक मालमत्ता आणि हे पर्यावरण 'माझे' आहे, तोपर्यंत प्रजासत्ताक ही संकल्पना केवळ कागदावरच राहील. ज्या दिवशी आपल्याला परिसरातील असुरक्षिततेचा किंवा कचऱ्याचा त्रास स्वतःच्या घरातल्या अस्वच्छतेसारखा वाटेल, त्या दिवशी खरा बदल सुरू होईल. आम्ही VesacIndia च्या माध्यमातून हेच सांगण्याचा प्रयत्न करतोय – हा देश म्हणजे केवळ नकाशा नाही, तर ते तुमचं-माझं 'घर' आहे!
२. 'REACH' : एका सुरक्षित भविष्याची नांदी
आम्ही 'REACH' चा मंत्र दिला, पण हा केवळ शब्दांचा खेळ नाही. हे एक तत्वज्ञान आहे जे आपल्याला आपल्या जबाबदाऱ्यांशी पुन्हा जोडते. येथे सुरक्षा (Safety) म्हणजे केवळ रस्त्यापुरती मर्यादित नसून ती जगण्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर हवी:
R - Responsibility (जबाबदारी आणि सुरक्षा): रस्ता असो, कामाची जागा असो वा आपले घर; सुरक्षा ही आपली पहिली जबाबदारी आहे. 'कर्तव्याचे स्टिअरिंग' नीट धरले, की आयुष्याचे अपघात टळतात. सुरक्षा ही सवय व्हायला हवी, सक्ती नाही.
E - Environment (पर्यावरण): आम्ही ठाण्याच्या गच्चीवर कचरा वापरून बाग फुलवली, कारण आम्हाला तिथे 'कचरा' दिसलाच नाही, आम्हाला तिथे 'संधी' दिसली. पर्यावरणाची सुरक्षा म्हणजे मानवी अस्तित्वाची सुरक्षा आहे. हा निसर्ग म्हणजे देवघरातला देव नाही की ज्याची फक्त लांबून पूजा करावी, तर तो आपल्या अंगणातला तुळशीचा वृंदावन आहे ज्याची निगा आपण राखून ठेवली पाहिजे.
A - Awareness (जागरूकता): जागरूक असणं म्हणजे केवळ बातम्या वाचणं नव्हे, तर 'माझ्या एका कृतीचा परिणाम काय होईल?' हे समजून घेणं. ही जागरूकता आपल्याला प्रत्येक धोक्यापासून सुरक्षित ठेवते.
C - Charity/Compassion (सहानुभूती आणि करुणा): दुसऱ्याच्या वेदनेवर फुंकर घालणं हीच खरी माणुसकी. कुणाला मदत करणं असो किंवा तहानलेल्या झाडाला पाणी घालणं – ही 'करुणा' (Compassion) आपल्याला समाजाशी जोडते.
H - Humanity (माणुसकी): शेवटी आपण माणूस आहोत, आणि माणसाने निसर्गाशी आणि पर्यावरणाशी माणुसकीने वागणे, हाच सुरक्षिततेचा पाया आहे.
३. कचरा: नैसर्गिक उप-उत्पादन की आपली जबाबदारी?
पुणे-मुंबईच्या गल्लीबोळात फिरताना पुलं नेहमी म्हणायचे, "इथे माणसं इतकी दाटीवाटीने राहतात की माणसाला माणसाचा कचरा वाटायला लागतो!" पण आज आपण 'कचरा' या विषयाकडे ज्या तुच्छतेने बघतो, तिथेच आपली चूक होते.
विज्ञानाचा 'Law of Conservation' सांगतो की ऊर्जा किंवा द्रव्य कधीही नष्ट होत नाही. मग आपण फेकलेला प्लास्टिकचा तुकडा निसर्ग कसा काय पचवेल? निसर्गात काहीही 'टाकाऊ' नसतं. झाडाचा पाला पाचोळा पडतो, तो जमिनीत कुजतो आणि पुन्हा झाडालाच खत देतो. हाच 'Law of Conservation' आपण का विसरलो?
VesacIndia मध्ये आम्ही कचऱ्याला 'नैसर्गिक उप-उत्पादन' (Natural byproduct) मानतो. जर ते निसर्गातून आले आहे, तर ते पुन्हा निसर्गाकडेच योग्य स्वरूपात जायला हवे. आम्ही जेव्हा जुन्या लाकडी पेट्यांपासून कुंड्या बनवतो, तेव्हा आम्ही केवळ कचरा कमी करत नाही, तर निसर्गाला त्याचं देणं परत देतो. ही 'Reach back to Nature' ही प्रक्रिया म्हणजे निसर्गावर केलेला उपकार नाही, तर ते 'ऋण' फेडण्याची संधी आहे.
४. जागतिक ध्येय आणि आपले 'नेट झिरो' स्वप्न
आज जगभर UN SDG (शाश्वत विकास उद्दिष्टे) आणि 'Net Zero' (कार्बन उत्सर्जन शून्यावर आणणे) यावर चर्चा होते. हे शब्द ऐकायला खूप वजनदार वाटतात. पण याचा अर्थ सोपा आहे – आपण पृथ्वीकडून जितकं घेतोय, तितकंच तिला सुरक्षितपणे परत द्यायचं.
भारताचे 'नेट झिरो'चे ध्येय साध्य करण्यासाठी आपल्याला प्रत्येक स्तरावर 'कमी वापर' (Reduce) आणि 'पुनर्वापर' (Reuse) याचा ध्यास घ्यायला हवा. जेव्हा आपण कचऱ्याचे व्यवस्थापन करतो, तेव्हा आपण नकळत पर्यावरणाला सुरक्षित करत असतो आणि देशाला शाश्वत विकासाकडे नेत असतो. हीच खरी देशभक्ती आहे.
५. DIO ठाणे आणि VesacIndia: प्रशासनातला 'माणूस' शोधताना!
मनोज सानप आणि माझे नाते हे केवळ 'अधिकारी-कार्यकर्ता' असे नाही. जिल्हा माहिती कार्यालय (DIO) आणि VesacIndia जेव्हा एकत्र येतात, तेव्हा ती 'नागरी सामाजिक जबाबदारी' (Civics Social Responsibility) असते.
प्रशासनात काम करणारे अधिकारीही शेवटी या समाजाचाच भाग आहेत. आम्ही एकत्र येऊन एक 'ब्रिज' बांधला आहे – सरकार आणि नागरिक यांच्यातला. सरकारी योजना लोकांपर्यंत पोहोचवणं हे सानप साहेबांचं काम आहे, पण त्या योजनांना 'लोकांच्या चळवळीत' रूपांतरित करणं हे आपलं काम आहे. ठाण्यातील DIO ची गच्ची हे त्याचे जिवंत उदाहरण आहे. कचऱ्यातून नंदनवन कसं फुलू शकतं, हे तिथे प्रत्यक्ष येऊन पाहिल्याशिवाय कळणार नाही. ही गच्ची तुमची आहे, हे ठाणे तुमचं आहे आणि पर्यायाने हा देश तुमचा आहे!
६. एक कळकळीचे आवाहन: मालकी हक्क सोडा, 'आपलेपणा' धरा!
आज या प्रजासत्ताक दिनी मी तुम्हाला एक आवाहन करतो. आपण आजवर निसर्गावर आणि देशावर 'मालकी हक्क' सांगत आलो. "हे माझं, ते तुझं." आता तो दृष्टिकोन बदलायला हवा. आपल्याला आता 'मालक' नाही, तर 'विश्वस्त' (Trustee) व्हायचं आहे.
आपल्याला कृती करायची आहे, पण ती 'कर्तव्य' म्हणून नाही, तर 'आपलेपणा' (Belongingness) म्हणून. जेव्हा आपल्याला वाटतं की हे पर्यावरण सुरक्षित असणं माझ्या मुलाच्या भविष्यासाठी आहे, तेव्हा कृती आपोआप घडते.
पुढील प्रजासत्ताक दिनापर्यंत आपण खालील गोष्टी करू शकतो का?
कचरा व्यवस्थापन: आपल्या घरातील कचऱ्याला 'वेस्ट' न म्हणता 'रिसोर्स' म्हणून बघा आणि तो निसर्गाकडे कसा पोहचेल याचा विचार करा.
सर्वंकष सुरक्षा: रस्ता असो वा घर, सुरक्षेचे नियम पाळून स्वतःला आणि इतरांना सुरक्षित ठेवा.
संवाद: सरकार आणि प्रशासन यांच्याशी सकारात्मक संवाद साधून आपल्या परिसरातील समस्या सोडवण्यासाठी पुढाकार घ्या.
समारोप
पु.ल. देशपांडे एका ठिकाणी म्हणाले होते, "मरणानंतर आपण काय मागे सोडतो, त्यापेक्षा आपण जिवंत असताना काय जागृत करतो, याला जास्त महत्त्व आहे." आज 'REACH' च्या माध्यमातून आपल्याला माणुसकीची बाग फुलवायची आहे. रस्ते आणि परिसर सुरक्षित करायचे आहेत, झाडं जगवायची आहेत आणि जागरूकतेचा दिवा पेटवायचा आहे. हा बदल घडवण्यासाठी आम्हाला तुमच्या 'आपलेपणा'ची साथ हवी आहे.
चला, या २०२६ च्या प्रजासत्ताक दिनी आपण संकल्प करूया – मी केवळ भारताचा नागरिक नाही, तर मी या निसर्गाचा, या पर्यावरणाचा आणि या माणुसकीचा 'आपला माणूस' आहे!
विशाल उद्याचे स्वप्न पाहूया आणि ते सत्यात उतरवण्यासाठी आजपासूनच कामाला लागूया!
शुभेच्छुक,
विजयकुमार कट्टी आणि मनोज सानप
(VesacIndia आणि DIO ठाणे)