होळी : परंपरा, पौराणिक कथा आणि आजची जबाबदारी

होळी हा केवळ रंगांचा सण नाही; तो अन्यायावर न्यायाच्या विजयाचा आणि वाईट प्रवृत्तींच्या अंताचा संदेश देणारा उत्सव आहे. पौराणिक कथेनुसार, भक्त प्रह्लादाला जाळण्यासाठी राक्षसी होलिकेने अग्नीत बसण्याचा प्रयत्न केला; परंतु देवभक्तीच्या शक्तीने प्रह्लाद वाचला आणि होलिका भस्मसात झाली. या घटनेच्या स्मरणार्थ फाल्गुन पौर्णिमेला होलिका दहन केले जाते. हा विधी अहंकार, द्वेष आणि अन्याय यांच्या दहनाचे प्रतीक आहे.

दुसऱ्या दिवशी रंगपंचमी साजरी केली जाते. नैसर्गिक गुलाल, पिचकारी, गाणी आणि सामूहिक आनंद यातून समाजातील भेद विसरून एकोपा वाढवण्याचा हेतू असतो. महाराष्ट्रात “धुळवड”, उत्तर भारतात मथुरा-वृंदावनची लठमार होळी, तर काही ठिकाणी फुलांची होळी—अशा विविध परंपरा देशभर दिसतात. कृषिप्रधान संस्कृतीत हा सण नव्या पिकांच्या आगमनाचा आनंदही दर्शवतो.

मात्र, या पवित्र परंपरेला काही ठिकाणी विकृत स्वरूप आले आहे. जबरदस्तीने रंग फासणे, महिलांवर गैरवर्तन, दारूच्या नशेत गोंधळ, रासायनिक रंगांमुळे त्वचारोग—हे सणाचे अपमानच आहेत. “बुरा ना मानो होली है” हे वाक्य कायद्यापेक्षा मोठे नाही. सणाच्या नावाखाली गुन्हेगारी कृत्यांना माफी मिळू शकत नाही.

आज गरज आहे ती सजगतेची. नैसर्गिक रंगांचा वापर, पाण्याची बचत, महिलांच्या सुरक्षिततेसाठी कडक उपाय, आणि समाजाने चुकीला विरोध या सुधारणा अनिवार्य आहेत. होळीचा खरा अर्थ समजून घेतला, तर हा सण फक्त रंगांचा नव्हे तर संस्कारांचा उत्सव ठरेल. अन्यथा रंग उधळले जातील, पण मूल्ये राखली जाणार नाहीत.