CRIME BORDER | 26 December | 12:42 PM
लेखक – राजेंद्र वखरे
आजचा माणूस दिवसाची सुरुवात मोबाइलच्या स्क्रीनकडे पाहून करतो आणि दिवसाचा शेवट त्याच स्क्रीनच्या प्रकाशात करतो. झोपण्यापूर्वीचा अखेरचा संवाद “गुडनाईट” नसून “लास्ट सीन अॅट…” असा झाला आहे. आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या वेगवान लाटेत सोशल मीडिया हे संवादाचे सर्वात प्रभावी माध्यम ठरले आहे. पण या संवादाच्या महासागरात आपण नक्की पोहत आहोत की बुडत आहोत, हा प्रश्न विचारण्याची वेळ आता आली आहे.
डिजिटल युगातील नवे वास्तव
फेसबुक, इन्स्टाग्राम, यूट्यूब, एक्स (ट्विटर), व्हॉट्सअॅप – या प्लॅटफॉर्मनी जगाला एका क्लिकवर आणून ठेवलं. माहिती मिळवणं, विचार मांडणं, व्यवसाय वाढवणं, कला सादर करणं – सगळं काही शक्य झालं. सोशल मीडियाने सर्वसामान्य माणसालाही आपला आवाज दिला. पण जसजसा हा आवाज वाढला, तसतसं त्यात कोलाहलही वाढला.
आज माणूस ‘ऑनलाइन’ आहे, पण संवाद ‘ऑफलाइन’ झालाय. आभासी नात्यांच्या गर्दीत खरी माणुसकी हरवत चालली आहे.
संपर्क वाढला, पण संवाद हरवला
पूर्वी लोक पत्रं लिहायचे, भेटायचे, बोलायचे. आता संदेश “Seen” होतो पण समजला जात नाही.
शेकडो मित्रांच्या यादीत खरा मित्र सापडत नाही.
सोशल मीडियाने माणसाला जोडले, पण मनांना तोडले.
लाईक, शेअर, फॉलोअर्स आणि सबस्क्रायबर्स – हे नवे मोजमाप झाले आहेत नात्यांचे आणि आत्ममूल्याचे.
एकेकाळी “लोक काय म्हणतील” हा प्रश्न होता, आता “लोक किती लाईक करतील?” हा झाला आहे.
मानसिक आरोग्यावर परिणाम
संशोधन सांगतं की सोशल मीडियाचा अतिरेक हा मानसिक आरोग्यासाठी गंभीर धोका आहे.
दिवसभर स्क्रोल करत राहण्याची सवय, सतत इतरांच्या जीवनाशी तुलना, आणि परिपूर्णतेचा दिखावा यामुळे चिंता, नैराश्य, आत्मविश्वासाचा अभाव वाढतो.
‘लाईक्स’ची संख्या म्हणजे आत्ममूल्य ठरवणारी नवी पिढी तयार होत आहे.
अनेक तरुण आणि विद्यार्थ्यांमध्ये “सोशल मीडिया अॅन्झायटी” हा शब्द आता वैद्यकीय संज्ञा बनतो आहे.
शारीरिक त्रास आणि जीवनशैलीतील बदल
रात्री उशिरापर्यंत फोन वापरण्यामुळे झोपेचा अभाव, डोळ्यांचा ताण, आणि मेंदूचा थकवा निर्माण होतो.
सततच्या स्क्रीनकडे पाहण्यामुळे मेंदूवर ताण पडतो, आणि लक्ष केंद्रीकरणाची क्षमता कमी होते.
शारीरिक हालचाल कमी झाल्याने स्थूलता, थकवा आणि एकंदरीत आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम दिसतो.
अनेक वेळा “मी थोडावेळ पाहतो” म्हणत सुरू झालेला स्क्रोल तासभर थांबत नाही – हीच अतिरेकाची सवय बनते.
अफवांचा बाजार आणि सामाजिक असंतुलन
सोशल मीडियाचा सर्वात धोकादायक पैलू म्हणजे चुकीच्या माहितीचा प्रसार.
एका व्हायरल पोस्टने समाजात भीती, द्वेष आणि गोंधळ पसरतो.
अनेकदा राजकीय आणि धार्मिक हेतूंसाठीही याचा गैरवापर होतो.
‘फेक न्यूज’ आणि ‘ट्रोलिंग’ ही नवी शस्त्रं बनली आहेत – ज्यांचा वापर विनाशकारी प्रमाणात होत आहे.
माणूस आता वाचत नाही, तर फक्त फॉरवर्ड करतो. विचार न करता शेअर केलं जातं, आणि तेच वास्तव मानलं जातं.
सकारात्मक बाजूही आहे
तथापि, सोशल मीडियाचा वापर सर्वस्वी नकारात्मक नाही.
याच माध्यमांमुळे अनेकांना ओळख, व्यवसाय आणि प्रेरणा मिळाली आहे.
कोविड काळात सोशल मीडियाने माहिती, मदत आणि एकमेकांना आधार देण्याचं महत्त्व सिद्ध केलं.
यूट्यूब आणि ऑनलाइन प्लॅटफॉर्मनी अनेकांना कौशल्य दाखवण्याची संधी दिली.
मात्र फरक इतकाच की, साधन आणि व्यसन यातली सीमा आपण विसरत चाललो आहोत.
अतिरेक थांबवण्यासाठी सजगतेची गरज
सोशल मीडिया पूर्णपणे सोडणं अवघड आहे, पण त्यावर नियंत्रण ठेवणं शक्य आहे.
दिवसातून ठराविक वेळाच वापरणं, झोपण्यापूर्वी फोन टाळणं, नोटिफिकेशन मर्यादित ठेवणं – या छोट्या सवयी मोठा फरक करू शकतात.
माहिती शेअर करण्यापूर्वी तिचं सत्य पडताळणं ही प्रत्येक वापरकर्त्याची जबाबदारी आहे.
आभासी जगात वावरताना वास्तवाशी जोडलेलं राहणं हेच खऱ्या अर्थाने “डिजिटल साक्षरता” आहे.
पालक आणि समाजाची भूमिका
किशोरवयीन मुलांमध्ये सोशल मीडियाचं आकर्षण सर्वाधिक आहे.
पालकांनी मुलांशी संवाद ठेवावा, आणि त्यांना वेळेचे भान शिकवावं.
शाळांनीही “डिजिटल साक्षरता” हा विषय प्रत्यक्ष शिक्षणात आणावा.
कारण सोशल मीडिया हा फक्त तांत्रिक विषय नाही, तो आता सामाजिक संस्कृतीचा भाग झाला आहे.
त्यामुळे जबाबदारीची जाणीव निर्माण करणे ही पालक, शिक्षक आणि समाज यांची संयुक्त जबाबदारी आहे.
संपर्क आणि अतिरेक यांच्यातली बारीक रेषा
सोशल मीडिया आपल्याला जगाशी जोडतं, पण त्याचा अतिरेक आपल्यालाच आपल्यापासून दूर नेत असतो.
‘कनेक्टेड’ राहण्याच्या नादात आपण स्वतःशीचा संवाद हरवतो.
प्रत्यक्ष भेटण्याऐवजी आपण ‘स्टोरी व्ह्यू’ बघतो, आणि “रिल्स”मध्ये वास्तव शोधतो.
संपर्क साधा, पण तो मानवी असावा; आभासी नव्हे.
निष्कर्ष : सजग वापराचं महत्त्व
सोशल मीडिया हे आधुनिक युगाचं सामर्थ्य आहे. त्याने जग बदललं, विचारांना दिशा दिली, आणि अनेक आवाजांना व्यासपीठ दिलं.
पण या शक्तीचं रूपांतर विनाशात होऊ नये, यासाठी विवेक, संयम आणि सजगता आवश्यक आहे.
सोशल मीडिया वापरणं चुकीचं नाही; पण तो आपल्या वेळेवर, विचारांवर आणि जीवनावर अधिराज्य गाजवू लागला, की तो अतिरेक ठरतो.
आपल्याला ठरवायचं आहे —
आपण सोशल मीडियाचा वापर करतो की सोशल मीडिया आपला वापर करतं?
कारण शेवटी –
संपर्क राखा, पण स्वतःपासून तुटू नका.
सोशल मीडिया आपल्यासाठी आहे, आपण त्याचे गुलाम होण्यासाठी नाही.